Shumë kohë më parë, rreth 20 vjet a më tepër, im atë, Jakovi, e kish zakon të vendosej në fshatin Pojan, Fier, ku mbyllej i vetmuar në botën e personazheve të tij. Nuk do ta di kurrë nëse ky autoveçim ishte vërtet vetëm një kërkesë për të shkruar i qetë, apo edhe një akt veçimi ndaj një jete dhe shoqërie meskine, false dhe shkatërruese të personalitetit. Nga ana tjetër, jeta që ai bënte atje, në kodrën e Manastirit të Shën Mërisë, ish vërtet e atillë me qetësinë dhe harrimin e plotë ndaj jetës tjetër, që shtrihej veç pak kilomentra larg , që lejonte në maksimum mbylljen e një porte dhe hapjen e një tjetre. Por kjo kërkon nga artisti një ‘lojë’ të vështirë me vetveten, bile, më tepër. Ajo kërkon ta shuash një botë, për të krijuar një tjetër, pavarësisht që kjo botë e krijuar është refleks i së parës.
Në të vërtetë, kodra që ngrihet mbi fshatin Pojan është një mrekulli. Ajo fsheh me xhelozi shekujsh, një legjendë historike, legjendën e një populli antik, të vërtetën e jetës së tij në kufijtë e së mirës dhe së keqes, dashurinë e tij, shkatërrimin e tij… Jo! Ky shkatërrim nuk ekziston, pavarësisht nga gërmadhat e mbetura. Ky shkatërrim nuk ekziston pasi ekzistojmë ne, pasardhësit, në po ato kufij të së mirës dhe të së keqes, ekziston po ajo dashuria jonë për këtë copë tokë, për këtë copë jetë…
Gjithmonë, dhe nuk e kuptoj përse, kur mendoj për tim atë, më duket vetja si ai bisku i njomë dhe i virgjër, i cili ndjen si nevojë jetike të mbrohet nga erërat e ftohta të veriut a të shtrëngatës. Dhe ai që mund ta mbrojë, nuk mund të jetë veç trungu i fortë e me rrënjë të thella. Kur ky trung është gjithë jetë dhe forcë, këto erëra a shtrëngata nuk janë veçse një jugë jetëdhënëse, por kur trungu thahet dhe bie tokës me rropullimë, atëherë bisku i njomë ndjen qartë lojën e egër dhe jetëmarrëse të erës së ftohtë a të shtrëngatës në gjëmim.
Kur e humba atë, babanë tim, ndjeva një humbje të dyfishtë, humbjen e një njeriu të aftë që t’i transmetonte fëmijës së vet ‘lojën’ e jetës, eksperiencën. Si dhe humbjen e prindit, humbjen e trungut me rrënjë të thella…
Im atë ish një gjahtar i apasionuar. Jo për të vrarë, kjo vërehej menjëherë tek ai. Sepse, në kundërshtim me gjahtarët e tjerë, tek shumica e të cilëve mbizotëron afshi i gjakut, ai nuk ‘sëmurej’ kurrë nga ky afsh që shfytyron ndoshta edhe njeriun më të ëmbël e më të butë. Për të, dalja për gjah ishte një rit, një zakon, i cili e detyronte të linte çdo gjë, çdo punë tjetër, e të zhytej i etur në gjirin e natyrës. Në atë gji ku nuk ndien të ngopur kurrë.
Ai dëshironte me gjithë shpirt që ne të bijtë, ta shoqëronim në udhëtimet e tij të gjahut. Arriti të na futë në gji edhe ndjenja, ndofta po ato ndjenja që I kish vetë kur ishte afër natyrës. POr, ai e dinte një shoqërim i vazhdueshëm ishte i pamundur. Ne ishim në shkollë dhe kishim angazhime të tjera. Kështu që edhe ai bëri shokë një tjetër qenie, një qenie që, më tepër se kushdo mund të të bëhet shok në gjueti, një qen të bukur që quhej Lord. Ish vërtet një qen i mrekullueshëm. Lordi ish pafundësisht i dashur. Ai u rrit i tillë. Dhe për ne, Lordi u bë pjesëtar i pestë i familjes. Sigurisht, ai që e rriti, e mësoi dhe që e deshi më tepër, ish babai im dhe nuk është aspak e çuditshme që duke ndenjur përherë afër tij, Lordi kishte të transmetuar edhe një ngjashmëri karakteri. Ai ish pafundësishti dashur dhe tepër i butë. Nga ana tjetër gjithë vitalitet e forcë , për ta jetuar jetën në gjithë gamën e saj. Kështu ish edhe ai, babai im. Lordi dinte të vështronte thellë dhe mendueshëm. Por nuk mund të fliste, ose më mirë, nuk mund të fliste në gjuhën njerëzore. Por ai kishte aftësi të çuditshme komunikimi. Kushdo mund të kuptonte se çfarë dëshironte vetëm nga vështrimi apo nga reagimi gjestikular; nga lëvizjet e kokës, bishtit apo trupit. Kushdo mund ta kuptonte kur qeshte dhe kur ishte i dëshpëruar. Kushdo e kuptonte kur shprehte dashuri dhe dëshpërim dhe këto ai i shprehte në shumë forma. Nga ana tjetër ai dinte dhe kuptonte fare mirë gjendjen dhe ndjenjat tona. Kur ishim të gëzuar, kur ishim të mërzitur dhe kur nuk e dëshironim shoqërinë e tij. Ai u fut pa kuptuar në ndërgjegjen tonë familjare. Pak nga pak dhe dita ditës, por natyrisht më mirë se cilindo nga ne, Lordi njihte dhe kuptonte babanë tonë. Ai arrinte ta kuptonte atë edhe nga nuance e zërit apo nga humori që kish në një çast të caktuar. Më ka bërë gjithnjë përshtypje të madhe zhdukja apo fshehja e Lordit në çastet e zemërimit apo acarimit që, natyrisht ndodhin në çdo familje. E pra, në këto çaste ai zhdukej dhe priste derisa ndjente në intonacionin e zërit të babait qetësinë dhe paqen e mezipritur.
Sigurisht pjesën më të madhe të kohës, Lordi e kalonte në Pojan apo në Ballsh aty ku shkonte babai për të punuar dhe mendoj se ndihej i qetë kur ndodhej vetëm për vetëm me të. Askush nuk e trazonte dhe me askënd nuk e ndante dashurinë. Atëherë i ulej pranë dhe në qetësinë e punës që bënte babai e vështronte thellë dhe i menduar për orë e orë të tëra. Kështu priste edhe momentin e lumtur, ku babai ngrihej dhe drejtohej nga çiftja për të marrë rrugën e pyllit apo të kodrave përreth. Atëherë Lordi çmendej nga gëzimi i ligjshëm. Si çdo zagar gjahu ai lidhej dhe lodronte i papërmbajtur derisa dëgjonte fërshëllimen për të qenë i kujdesshëm në gjumët e gjahut.
Ka çaste që, me të mbyllur sytë, më duket se e shikoj të gjallë atë forcë dhe vitalitet, atë harbim dhe lodrim që shpërthente tek Lordi kur dilnim për gjah.
Një ditë për arsye pune, babai shkoi në Fier, duke më porositur njëqind herë që ta kisha kujdes Lordin të mos largohej. Ai kish gjithmonë frikë se, duke u larguar e ngatërruar me qentë e fshatit, do të sulmohej pa mëshirë nga këta që nuk i duronin qentë e huaj, sidomos ata të gjahut. Ata e dinin se këta janë pre e lehtë.
Por, natyrisht që, me t’u larguar babai, unë i harrova të gjitha premtimet. Rrëmbeva i etur çiften e mrekullueshme, thirra Lordin dhe si gjahtar i regjur dola përreth kodrës për ndonjë lepur veshgjatë të cilin me siguri nuk isha i zoti ta qëlloja as dhjetë hapa larg. Megjithatë, sapo një njeri merr në dorë një copë hekur që shtie saçma, çoç i duket vetja dhe fillon t’i zgurdullojë sytë si çakalli në errësirë; i duket se çdo ferrë lëviz nga lepuri dhe se edhe një copë plis rend i tmerruar nga çiftja jote. Në çast të tilla pa e kuptuar fare ngre çiften të qëllosh dhe po të mos ishte arsyeja që të çel sytë s’do kish ngelur në këmbë qen a mace, gardh a haur, pulë a derr i butë. Nëse ka një rracë të rrezishme të cilës i duhet ruajtur, këta janë gjahtarët fillestarë, të cilët sapo kanë marrë ndër duar çiften dhe që, si Don Kishoti, shohin me sytë e hamendjes dhe të afshit, gjahun atje ku disa rika të pafajme notojnë të qeta në kanalin e fshatit.
Kisha dëgjuar se në fshat ish një qen i famshëm. Një gjahtar vetjak. Pa të zotin e pa të shtëna çifteje. Ish i tmerrshëm dhe i gjithë fshati e njihte mirë. Gjahtarët tërboheshin kur përmendej emri i tij. Quhej Pepsi. Ish i egër dhe kokëfortë. Gjahtarët e kishin frikë dhe inat se, përveç se u trembte gjahun, ish i zoti edhe t’ua rrëmbente.
Atë që s’e bënin, për arsye të ndryshme, çiftet e gjahtarëve ishin të zotë ta bënin dhëmbët e fortë të Pepsit. Nisej që pa gdhirë dhe kthehej me turinjtë gjithë gjak në mbrëmje vonë. Sigurisht, nuk e linte kurrë pa gjë të zotin, një kosovar shtatmadh e i zymtë. Ish e natyrshme që, siç e donim ne Lordin, po ashtu të duhej edhe Pepsi dinak në shtëpinë kosovare. Të gjitha këto i dija, dëgjuar nga goja e babait tim, i cili ishte kurdoherë i mirëpritur në cilëndo shtëpi të fshatit.
Gjithashtu, e dija që Pepsi gjuante larg nga kodra e Manastirit kështu që isha i qetë për Lordin.
Pas nja dy orësh, i mërzitur nga një endje e kotë dhe e lodhshme, pa takuar as gjurmën më të vogël të gjahut, vendosa të kthehem në Manastir.
Pikërisht atë çast, si në një vezullimë imagjinare, pashë diçka të murrme të kalonte si meteor para meje. Pak hapa larg. Dhe përpara se ta kuptoja që ish një lepur i madh dhe se duhej të ngrija çiften për të qëlluar, ai ishte zhdukur. Por, një tjetër hije u lëshua pas tij. Pata kohë të shoh që ish Pepsi, që i lodhur dhe duke dihatur gjithë duf, po ndiqte lepurin. Ndjeva rrezikun dhe u ktheva të mbaj Lordin. E kërkova për një të dhjetën e sekondës me sy dhe po për një të dhjetën e kësaj sekonde, kuptova qartë rrezikun e madh. Qen nuk bëhesha dot të sulesha pas tyre, por me një forcë të papritur, që ta jep ndjenja e rrezikut, ia dhashë vrapit. Dhe pas ndonja njëqind metrash, në një si shesh të vogël në gji të kodrës, për tmerrin tim pashë dy qenie të kacafytura dhe ndërthyera keqas. Isha ata, Lordi dhe Pepsi i pamëshirshëm, qe i tërbuar nga inati i lepurit të humbur, shfrente dufin me Lordin e gjorë, i cili mundohej së koti të shpëtonte nga kafshimet. Nuk mendova gjatë dhe ngrita çiften. Qëllova. Jo në ajër siç duhej, por në mish. Isha i verbuar. Pas një çasti dëgjova një angullimë qeni në rënkim dhe i lehtësuar kuptova se nuk ish angullima e Lordit. Ata ishin ndarë. U vërsula dhe rrëmbeva Lordin, tepër i merakosur se mos kish marrë ndonjë plagë. E vështrova mirë e mirë. Mrekullisht (edhe sot mendoj se ishte një mrekulli), kuptova se ish shëndoshë e mirë, përveç disa gjakosjesh të lehta. Mora frymë i lehtësuar. Nuk mendova gjatë. Nuk mendova për atë tjetrin. Për Pepsin që, në qarje dhe angullima dëshpërimi dëgjohej akoma tek largohej rendas.
Mora Lordin dhe u ktheva në dhomë. Një ankth më shtrëngonte fytin. Prisja. Prisja dënimin.
Pas disa orësh, babai u kthye. Ish shumë i shqetësuar. Nuk më tha asnjë fjalë, por filloi me të shpejtë të bënte gati plaçkat. Kuptova se do të niseshim për Tiranë, nuk pieta, por kuptova gjithçka…
Vetëm një vit më vonë mora vesh qartë përmasat e gjuetisë sime fatkeqe. Nga fshatarët e Pojanit kuptova se ata në heshtje fërkonin duart nga kënaqësia, kur mendonin se Pepsi nuk do të hante më gjahun e tyre, madje, ata më shihnin me simpati, që as nuk rrekeshin ta fshihnin. Por nga ana tjetër, kuptova rrezikun që kisha kaluar atë ditë. Kur në çastet e dëshpërimit dhe të tërbimit për qenin e vrarë i zoti mund të bënte marrëzinë më të madhe. Por ndofta respekti dhe simpatia ndaj tim eti nuk e la të shpërthente në çastet e para dhe të verbëra pas vrasjes së qenit të tij të pafat.
Ndërsa Lordi si të kish ndjerë gjithçka më rrinte afër e më lëpinte duart mirënjohës dhe shok besnik që duhej të më ndihmonte qoftë edhe vetëm duke më afruar shoqërinë dhe dhembshurinë e tij…
Mbas disa vitesh, babai im vdiq dhe në atë humbëtirë të pakuptueshme e kam pasur gjithnjë të vështirë të përcaktoj se çfarë ndjeva, si ai njeriu që ndërsa i ndodh diçka e madhe dhe e papritur, nuk është i zoti të kuptojë se çfarë po ndodh.
Një vit pas vdekjes së babait, ish diçka tepër e fortë që më shtynte ta takoja atë, Lordin e dashur, i cili duhet të ndjehej tepër keq. Por, nga ana tjetër, ish dhe diçka që më ndalonte ta takoja, duke kërkuar brenda meje, në mënyrë instiktive, një forcë që të detyron të harrosh dhimbjen e kaluar. Sikur diçka kërkonte brenda meje të këputja lidhjen e dikurshme për të mos ndjerë përsëri me forcë dhimbje e dëshpërim. Por një ditë, dëshira për ta kaluar Lordin triumfoi dhe si i verbër, mora trenin e parë e u nisa për tek ai.
Lordin e mbanin disa kushërinjtë tanë, të cilët jetonin në Ballsh. Nga ata, kishim dëgjuar ndonjë lajm për të. kishim marrë vesh se kish qenë sëmurë dhe ish mplakur para kohe, për gjah nuk dilte më kurrë edhe kur gjahtarët e Ballshit i fërshëllenin për ta ndjellë.
Kur zbrita në stacionin e Ballshit, ndjeva një dëshpërim dhe mallëngjim që s’më linte të ecja drejt shtëpisë së tyre. E ndieja se ajo që do të shihja atje, ish diçka tepër pikëlluese.
Kur ndalova para portës me gardh, ndjeva një emocion që më pushtoi befas. Vështrova diku thellë atje, në vendin ku ish një kolibe e vogël dhe e mjerë fshati.
Lordi ish atje. Para kolibes së tij. I sëmurë dhe i mplakur. Pa asnjë gjallëri jete. Pa asnjë shenjë të asaj gjallërie, hovi dhe jete, që vlonte dikur tek ai. Nuk njihej më nga ai transformim, ndofta i ngadalshëm, por për mua që po e shihja pas një kohe të gjatë, ish një shenjë e qartë e dëshpërimit dhe pikëllimit të papërballueshëm që kish ndjerë. Ai e kish kuptuar qartë vdekjen e të zot. Ose në qoftë se nuk e kish të qartë çfarë ish vdekja, kish ndjerë se i zoti nuk do të vinte më tek ai, nuk do të vërshëllente më për të dalë për gjah, nuk do ta mbante më afër, në dhomën e tij të shkrimeve, nuk do t’ia zinte kokën më me duar e ta vështronte thellë në sy duke i përshpëritur: “Lord, Lord”…
Kur e pashë në atë gjendje, kuptova se ky dëshpërim ish aq i madh, sapo të dinte ajo kafshë e mjerë, mënyrën njerëzore dhe të jashtënatyrshme të vetëvrasjes, do ta pranonte me zell dhe do të ish e lumtur të mbaronte pranë varrit të të zot…
Pas një çasti të tillë, e thirra. Ai hodhi sytë nga unë, por nuk më pa. Sensacioni ndoshta ish më i fortë se vështrimi, sepse pas një çasti unë ndjeva tek ai një dridhje të fortë, një dëshirë për të hedhur tej çdo dëshpërim, mplakje, vuajtje të shkuar, dhe me një hov të përmbajtur për forcat e tij të dobësuara, u ngrit me vrull në këmbë dhe u vërsul në drejtimin tim. Ai ish vetë gëzimi i një qenie që pas një agonie të gjatë dhe vetëvrasëse, çlirohet duke ia lënë vendin një gëzimi të pafrenueshëm dhe të papërballueshëm.
Atë e kish mbërthyer gëzimi i jetës dhe i pritjes së një mrekullie. Në erën time që ai e thithte me etje, ndjente instiktivisht erën e të zotit. Sytë e tij këkonin. Qenia e tij nuk ish e qetë, por e turbulluar deri në çmenduri. Ai priste të shihte babanë tim…
Unë e kuptova këtë dhe e rroka nga koka, që s’i rrinte në një vend. E vështrova thellë dhe pa kuptuar e putha. E putha përsëri. Me afsh dhe me dhembshuri siç puthet gruaja, vëllai, nëna, babai…
Pastaj qava dhe qava gjatë së bashku me të…
Qershor 1991
