Në një intervistë për revistën ‘Hejza’, shkrimtarja dhe studiuesja, Majlinda Rama, ka folur për gratë krijuese në Shqipëri, ndikimin e tyre në emancipimin e shoqërisë dhe rolin që kanë patur dhe kanë në raport me historinë e letërsisë. Ajo ka folur, po ashtu, për poezinë, letërsinë, krijuesit, përkthimin, qendrat e mëdha e të vogla të kulturës, etj.
Më poshtë, intervista e plotë:
Interviston: Shkëlzen Halimi
Hejza: Letërsia shqiptare ka përjetuar ndryshime të mëdha në tri dekadat e fundit, ku zëri i grave është bërë gjithnjë e më i dukshëm. Ju jeni një ndër ato zëra që kanë ndikuar fuqishëm këtë zhvillim. Si e shihni sot rolin e autores femër në letërsinë shqiptare? A është grua-shkrimtare ende një kategori që kërkon të dëshmojë dyfishin për të qenë e dëgjuar?
Majlinda Rama: Së pari, ju falënderoj për këtë intervistë, që shpresoj të sjellë diçka të vlefshme për lexuesin tuaj. Përsa i përket konstatimit tuaj, nëse jam një nga ata ‘zëra që kanë ndikuar fuqishëm këtë zhvillim’, do të isha e lumtur, por nuk besoj se zëri im është më i rëndësishëm se ai i shumë grave të tjera, që kanë shkruar, folur apo edhe heshtur me dinjitet. ‘Roli i gruas në letërsi’, që këtu, pra tek përcaktimi gjinor, mendoj se ngrihet një paragjykim ‘sulmues’ që e ngarkon me një lloj stigme këtë letërsi, sepse krijimi nuk duhet parë si I grave dhe i burrave, por si letërsi, kombëtare, lokale, apo përtej kufijve. Në Shqipëri, me të drejtë e konstatoni ju, gratë, për shumë arsye, duhet të ‘bërtasin’që të dëgjohen. Kjo, jo sepse ato nuk vlejnë, por sepse ‘notojnë’ në statusin e përjashtimit. Përjashtimi, kurdo dhe kudo që ndodh, të zvogëlon, të tkurr, të demotivon edhe si ndjesi, edhe si përfshirje në inferioritet, edhe si proces, pra, që këtu nis beteja e gruas, e fillon startin me më pak. Por, një gjë, duhet theksuar, sado përjashtuese të jenë rrethanat dhe sado gruaja krijuese ta mbart në vetëdije idenë e margjinalizimit të saj, apo mungesën e së drejtës, për shkak të ‘gjinisë së butë’, ajo ka gjetur forma proteste dhe rrugë shpërthimi. Është pak, ndoshta. Por, në një vend si yni që, ndër shekuj është parë si ‘I egër’, ‘i izoluar’, ku burrat kanë dominuar burrat cdo fushë të jetës, gratë janë parë si qenie që duhej të bënin jetë të heshtur, nëse s’donin të binin në grackën e kryqëzimit kolektiv. Prandaj, ajo mund të ketë mbetur gjatë e fshehur ose e përfaqësuar pak, por jo e përfaqësuar keq, përkundrazi. Historia ka treguar se shumë gra shqiptare ia kanë dalë të bëhen zë publik. A është gruaja ende e detyruar të dëshmojë dyfishin për të qenë e dëgjuar? Ndoshta po, sepse zëri i saj akoma përceptohet si i padëgjuar mjaftueshëm dhe aty ku ndërtohet një perceptim, aty ndërtohet edhe një precedent, që mbetet permanent aq sa edhe perceptimi. Ajo që unë shoh dhe besoj, është se gruaja qoftë krijuese, studiuese, apo aktiviste e të drejtave të grave, po bëhet aktive dhe po e ndihmon shoqërinë për të rindërtuar një kujtesë kolektive, që ka qenë shpesh e fragmentarizuar. Mendoj se gruaja, në cdo formë komunikimi që zgjedhë t’I flasë botës, paraqet kërkimin e një imazhi të drejtë, të plotë dhe të vërtetë, jo thjesht për t’u dëgjuar me çdo kusht, por për të mos e lejuar harresën.
Hejza: Tradicionalisht, figura e gruas në letërsinë shqipe është trajtuar shpesh në mënyrë të idealizuar, sipërfaqësore ose viktimë e përhershme. Por, autorët gra kanë nisur të rrëfejnë një realitet tjetër, më kompleks, më të vërtetë. Si ndiheni ju në raport me këtë “rilindje” të personazheve femra në letërsi? A mendoni se autorja e sotme është më e lirë për të rrëfyer gra që nuk janë thjesht të vuajtura, por edhe të rrezikshme, ambicioze, të papërmbajtura?
Majlinda Rama: Po, mund ta themi se sot po përjetojmë një lloj ‘rilindjeje’ të figurës së gruas në letërsinë shqipe, jo më si simbol i durimit, sakrificës apo thjesht idealizimit, por si një qenie njerëzore e plotë, e gjallë, ndonjëherë kontradiktore, shpesh e ndërlikuar, shumë herë e lirë. Edhe autorja grua është padyshim më e lirë, jo vetëm për të rrëfyer gra që vuajnë, por edhe gra që sfidojnë, që gabojnë, që kërkojnë pushtet, që janë të guximshme për t’u vënë përballë normave dhe kufizimeve tradicionale. Kjo është një hapësirë që është krijuar me mund, duke thyer tabu, pritshmëritë steriotipe dhe modelet e trashëguara. Por, në këtë evolucion të figurës së gruas në letërsinë shqipe, nuk janë vetëm autoret gra ato që kanë sjellë zëra dhe përfytyrime më të vërteta, shpesh më të ndërlikuara apo komplekse të femrës personazh. Shumë shkrimtarë burra kanë kontribuuar në një formë emancipimi letrar dhe jo vetëm, duke i dhënë personazhit femëror më shumë liri, vetëdije dhe thellësi, ku gruaja nuk është thjesht objekt dashurie, simbol sakrifice apo figurë e heshtur në sfondin me histori mashkullore, por një qenie me kërkesa të qarta, me dilema, pasione, me lot, me ndjenja, udhërrëfyese, vendimarrëse. Kjo qasje, tregon jo vetëm një ndjeshmëri më të madhe për gjininë tjetër, por edhe një emancipim të vetë autorëve, që kanë dashur të sjellin, që gruan e kanë parë si subjekt të barabartë letrar, dhe jo vetëm si metaforë apo dekor, psh tek ‘Bardha e Temalit’ (1890), vetë autori I veprës, Pashko Vasa i del në krahë Bardhës; duke e çuar atë drejt fundit tragjik, i kujton shoqërisë së kalbur dhe primitive, se kodet që ajo vendos mbi gruan janë jetëmarrëse, ekzekutuese, shfarosëse. Pra, morali i një shoqërie shfrenetike konvencash bie, kur humb jeta e njeriut. Por, me kalimin e kohës, galeria e figurave femërore është pasuruar me fizionomi të tjera. Përmendim, poemën tregimtare ‘Revza‘ të Muhamet Çamit, që më vonë u titullua ‘Erveheja’, apo ‘Emira‘ e Santorit, Rina dhe Serafina Topia të De Radës, ‘Andrra e jetës‘ e Mjedës, Tringa e Fishtës, malësorja te Migjeni, apo Ema e Kadaresë. Pra, që të mos zgjatem, këto figura, ndonëse të shpërndara në kohë dhe stil, përfaqësojnë mënyra të ndryshme të përfytyrimit të gruas shqiptare, nga simbol i virtytit dhe sakrificës, deri te shprehje e revoltës dhe individualitetit. I përmenda këta autorë për të kujtuar se, jo vetëm autoret gra kanë ndërtuar ‘luftra të vockla’ të fituara, por edhe shkrimtarët burra, kanë ndikuar në përcaktimin e kodi etike, nëse do ta quanim kështu, mbi gruan personazh.
Hejza: Shumë autore gra sot nuk janë më vetëm emra librash, por zëra të pranishëm në çështje që shkojnë përtej letrës, në barazi gjinore, politikë kulturore, edukim dhe debat publik. A mendoni se ka ardhur koha që shkrimtarja shqiptare të mos shihet vetëm si figurë e butë e letërsisë, por si një aktore e fuqishme në debatin publik dhe kulturor? Dhe a është letërsia e grave në gjendje të ndikojë realisht politikën e mendimit në shoqërinë shqiptare?
Majlinda Rama: Padyshim që ka ardhur koha, dhe në fakt, ajo kohë ka nisur më herët, që shkrimtarja shqiptare të mos shihet më si një figurë e përkufizuar nga butësia dhe delikatesa, por si një zë i angazhuar dhe ndikues mendimin publik apo në debatin publik e kulturor. Sot, shumë autore nuk mjaftohen me krijimtarinë e tyre letrare, ato janë të pranishme në diskursin mbi barazinë gjinore, edukimin, arsimin, politikat kulturore dhe çështjet shoqërore për një komunitet më të gjerë. Kjo tregon se fjala e tyre nuk rri më vetëm në libra, por kërkon ta ndikojë realitetin, të bëhet lëvizëse dhe pse jo, dominuese e shumë praktikave shoqërore. Sa i përket pyetjes, nëse letërsia e grave mund ta ndikojë politikën e mendimit, unë gjykoj se po, mundet, sigurisht, në atë masë që çdo letërsi mund të arrijë ta trazojë vetëdijen kolektive, (sepse edhe në botë gjithnjë e më pak po e ndikon sferën publike letërsia). Ajo që unë besoj, është që, letërsia e shkruar nga gratë, sjell përvoja shpesh vetjake, që kanë qenë të fshehura, për shkaqet që i përmendëm më lart, dhe që lidhen me përjashtimin ose aneksimin nga diskursi kulturor, historik dhe letrar, jo për faj të tyre. Në këtë kontekst, kur shumica e historive janë treguar nga një këndvështrim mashkullor, ndonëse të përkrahje të gruas, sic e thamë, ato padashur janë reduktuar në stereotipe, si të dashura, besnike, nëna, të sakrifikuara, etj. E tërë kjo narrativë mund të jetë subjektive deri në castin kur gratë nisin të flasin për veten, pra për gruan, ato arrijnë të sfidojnë narrativat dominuese dhe të krijojnë një diskurs të ri në mendimin publik, të marrin rolin e tyre në shoqëri, të bëhen ‘kryengritëse’ të sistemit patriarkal apo nënstistemeve rurale patriarkale, pra të shpalosin një formë rezistence, që do të thotë se e kanë zotëruar këtë zonë, dhe po marrin zërin e tyre në një shoqëri që, le ta pranojmë, mendon vetëm për veten.
Hejza: Për një kohë të gjatë, letërsia e krijuar nga gratë është konsideruar “e vogël”, “e ndjeshme”, “e brendshme”, një letërsi që rrallë i është dhënë hapësira që meriton. Sipas jush, a e ka kapërcyer autorja shqiptare këtë etiketim? Dhe çfarë e dallon zërin e një gruaje që shkruan sot nga ai i një autori mashkull, përveç gjinisë biologjike?
Majlinda Rama: Mendoj se autorja shqiptare është në procesin e kapërcimit të këtij etiketimi, por nuk mund të thuhet se është zhdukur plotësisht. Ende ekziston një tendencë për të vlerësuar më shumë temat ‘e mëdha’ që trajtojnë burrat dhe ka një tendencë për ta vendosur letërsinë e grave në korniza të ngushta si letërsi emocionale, personale apo feminile. Por, ndryshimi është real dhe i pakthyeshëm, gratë sot shkruajnë bukur dhe për gjithçka; për ndjenjat, dëshirën, trupin, dhunën, pushtetin, historinë, dashurinë, mëmësinë, edhe për heshtjen dhe, e bëjnë këtë me zë të fortë, të vetëdijshëm dhe shpeshherë tronditës. Ajo që e dallon zërin e një gruaje që shkruan sot nga ai i një autori mashkull nuk është thjesht gjinia biologjike, por këndi i vështrimit, përvoja e të jetuarit, e të qenit grua, në një botë që shpesh e ka përcaktuar në mënyrë të njëanshme dhe i ka vënë ato në pozicione për të shpjeguar veten, vazhdimisht. Ky këndvështrim I grave krijuese padyshim sjell nuanca të tjera, ndjeshmëri të reja, por edhe një lloj të drejte për të folur për realitete dikur të fjetura në to. Nuk është letërsi femërore, është thjesht letërsi, që flet nga një kënd i ndryshëm, shpesh i nënvlerësuar, por thelbësor për të kuptuar më mirë veten dhe shoqërinë. Në këtë kuptim, autorja shqiptare po del nga hijet e etiketimeve gradualisht dhe po e ndërton hapësirën e vet, si zë i barabartë, I pranishëm dhe shumë i domosdoshëm në mozaikun tonë letrar dhe kulturor, në rrafshin kombëtar dhe jo vetëm.
Hejza: Shpesh letërsia nuk është thjesht art, por edhe një mënyrë për të reflektuar apo sfiduar realitetin social, politik, moral. Mendoni se letërsia mund të jetë ende një formë e vërtetë rezistence? Dhe nëse po, për çfarë duhet të “luftojë” sot shkrimtari shqiptar?
Majlinda Rama: Po, letërsia është një formë rezistence; nga çdo distancë, nga cdo persepektivë që ta shohësh, ajo është një lloj qëndrese. Historia ka treguar se shumë prej krijimeve letrare kanë luajtur një rol kyç në luftërat kundër padrejtësive, shtypjes dhe censurës. Shkrimtarët kanë pasur gjithmonë mundësinë për ta sfiduar kohën. Letërsia ka fuqinë të provokojë, të fshijë iluzionet dhe të hapë mendjet. Sot, sidomos kur realiteti shfaqet me kriza të vazhdueshme, me padrejtësi të mëdha sociale, mungesë të vëmendjes për tema që kanë në qendër individin, shkrimtarët kanë mundësinë ta përdorin letërsinë si një armë kundër këtyre dështimeve, nëse do t’i quanim kështu, se dështime të shoqërisë janë këto, në një mënyrë. Qoftë si formë rezistence, qoftë si letërsi e angazhuar, shkrimi mund t’i sfidojë mungesat e të ndërgjegjësojë. Sot shkrimtari shqiptar mund të ‘luftojë’ për identitetin e njeriut, për thelbin e qenies humane, në një kohë kur po dominon zbjerrja e vlerave dhe thatësira e madhe shpirtërore, ku s’ka më dashuri të pastër mes njerëzve, s’ka standarde të qarta apo hierarki vlerash, ku qartazi ka cenim të asaj që është e mirë, e bukur, e talentuar, e ditur, e mençur, e drejtë, pra një pabarazi që frustron posaçërisht atë që vlen, që nuk ka sesi të mos e prek syrin dhe shpirtin e krijuesit. Sfidë mbetet edhe ruajtja e historisë, gjuhës, kulturës, identitetit kombëtar, në një botë gjithnjë e më të globalizuar, ku shpesh vlerat tradicionale dhe autenticiteti janë të rrezikuara nga tendencat e homogjenizimit kulturor global. Krijuesit mund të hedhin dritë mbi një tjetër cështje që duhet eksploruar dhe kuptuar deri në fund dhe që lidhet me pasojat e periudhave të errëta të vendit, sic janë luftërat, regjimi komunist apo emigrimet masive përgjatë tranzicionit. Ky proces mund ta çlironte shoqërinë nga traumat dhe do të ndërtonte një histori të pastër, më të ndershme për kujtesën tonë të përbashkët. Në fund të fundit, të gjithë duhet të ndihmojnë në një mënyrë, për të mbajtur të gjallë atë që është më e vërtetë, më e saktë, më e drejtë dhe më e bukur, edhe në kohë të tilla të pasigurisë dhe kaosit të vazhdueshëm.
Hejza: Jo çdo letërsi rezistuese është domosdoshmërisht protestuese në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ndonjëherë, edhe bukuria, kujtesa, ose një fjali e vërtetë në kohë të shtrembra janë akte që sfidojnë sistemin. A është ndonjëherë vetë akti i të shkruarit një qëndresë? Dhe si mund ta ruajë shkrimtari autenticitetin dhe misionin e vet moral pa u kthyer në një “moralist”?
Majlinda Rama: Sic e thashë më lart, akti i të shkruarit është edhe formë qëndrese, veçanërisht nëse fjala dhe mendimi përballen me shtypjen apo censurën, apo ‘kohë të shtrembra’ siç i quani ju. Shkrimtari, përmes bukurisë së jetës dhe sinqeritetit së rrëfimit, mund të ofrojë reflektime mbi realitetin, pa qenë domosdoshmërisht I drejtpërdrejtë në protestë. Për të ruajtur origjinalitetin, atë që është autentike, ai mund të mbajë një qëndrim të hapur ndaj natyrës njerëzore, duke shmangur moralizimin. Ndonjëherë, fuqia e letërsisë qëndron në thjeshtësinë e fjalëve, mendimit, pa imponuar ndjenja apo rrugë konkrete. Mendoj se vetë misioni I letërsisë është që ta pasurojë shpirtin e njeriut, të ngacmojë mendimin kritik të nxisë pyetje mbi natyrën e jetës, ndarjet, bashkimet, përplasjet e ideve, qëndrimeve midis individëve, shoqërisë dhe pushtetit. Në këtë mënyrë arti I shkrimit siguron ura që të përçojë mesazhe për jetën dhe ekzistencën. Duhet ta pranojmë se ne shqiptarët nuk kemi ndërtuar raport të qenësishëm me të vërtetën, dhe për aq kjo sa kjo do të vijojë të mbetet e tillë, ne mbetemi në konfuzion si shoqëri. Prandaj letërsia dhe jo vetëm ajo, mund të krijojnë lidhje mes njerëzve dhe kohëve të ndryshme, në këtë mënyrë ajo bën atë që quhet kujtesë e përbashkët, pa qenë nevoja ta dëshmojë me fjalë apo ta deklamojë.
Hejza: Poezia shpesh konsiderohet si forma më e zhveshur dhe intime e të shkruarit! Në poezi autori nuk ka se ku të fshihet. A është për ju poezia një mënyrë për të rrëfyer veten, apo për të shpëtuar prej saj? Sa autobiografi ka në vargjet tuaja?
Majlinda Rama: Poezia për mua është një mënyrë për ta rrëfyer veten deri në fund, pa barriera, pa droje, pa kufij, pa kode apo konvenca morale, pra për të shprehur ato ndjenja dhe mendime që shpesh janë të vështira për t’u shpjeguar me fjalë të zakonshme. Poezia në këto raste bëhet ‘shpëtim’, sepse bëhet mjet për të thënë ato që jeta I kufizon. Poezia është e paanë, s’pranon korniza apo norma, porse vlera artistike. Është një gjendje që shpesh edhe nuk e shpjegon dot, për të mos thënë që asnjëherë nuk e shpjegon dot. Ajo vjen edhe si formë vetëreflektimi, edhe si pasqyrë e brendshme e shpirtit, edhe si emocion, edhe si botëkuptim, edhe si përvojë personale. Në çdo poezi sigurisht që gjendet një pjesë e vetes, por ato i tejkalojnë kufijtë e jetës personale. Ajo që kërkoj unë është që lexuesi ta shijojë estetikisht por edhe të gjejë një pjesë të vetes së tij në ato vargje, pavarësisht nëse janë ato me nuanca personale apo universale.
Hejza: Në shumë raste, poezia është një formë e veçantë kujtese dhe, përmes saj kujton fëmijërinë, njerëzit e dashur, kohët që nuk kthehen më. Por, ajo është edhe një mënyrë për të ruajtur gjurmët e një epoke, përtej vetes. Sa rol luan kujtesa në poezinë tuaj? A është ajo thjesht kujtim personal, apo ndonjëherë bëhet kujtesë kolektive për atë që një brez i tërë ka ndjerë, por nuk ka ditur si ta thotë?
Majlinda Rama: Vetë kujtesa si proces është ruajtje dhe përcjellje dhe pa këtë proces asnjëri nga ne nuk ka as të tashme, as të shkuar dhe as të ardhme. Letërsia me cdo formë komunikimi që vjen, (poezia s’bën dallim) e nxit këtë qasje, për të dokumentuar grimca të secilit prej nesh, caste, fragmente, histori të vockla, dëshira të arrira apo të pambërritura, shtypje, thyerje, ngritje, rënie, dashuri, urrjetje, viktimizim, lavdi, sjellje shoqërore, pra shumë gjëra që e përbëjnë jetën e gjallë. Pa këtë, nuk ka akt kujtese personale dhe nëse s’ka të tillë, nuk mund të ketë kujtesë kolektive të plotë, porse të pjesshme. Prandaj, gjykoj se secili ka një peshë të vetën në ndërtimin e drejtë, të qartë dhe të plotësuar të asaj që përbën kujtesën e të tërëve. Unë dhe asnjë tjetër besoj, nuk e ka si qëllim këtë, sepse arti dhe krijimi është proces individual, që rezonon më pas përtej nesh, por duke sjellë secili gjurmë të kohës së vetë, marrëdhënie, emocione, qasje me njerëz apo sisteme, detaje sociale, dëshmi ekonomike, dëshmi censure, të dhëna diskriminimi apo dashuri njerëzore që transformohen nga njëra epokë në tjetrën, ne kemi ndërtuar një panoramë të kohës sonë, pra krijimi, poezia, merr përmasat e komunikimit në një kontekst më të gjerë, bëhet një formë kujtese kolektive.
Hejza: Thuhet që poezia nuk na lejon të gënjejmë, të paktën jo për gjatë. Është një gjuhë që e njeh vërtetësinë nga brenda. A është procesi i të shkruarit për ju një zbulesë e vetes, apo më shumë një mënyrë për t’u liruar nga pesha e saj? A ndiheni ndonjëherë “e shfletuar” nga vargu që vetë e keni shkruar?
Majlinda Rama: Poezia është një proces që zbulon dhe cliron, shpesh papritur, ndonjëherë dhimbshëm, ndonjëherë me eufori, por gjithmonë me vërtetësi. Ajo nuk lejon të fshihesh pas fjalëve, është tamam si një pasqyrë, që nuk të lejon ta shmangësh shikimin. Kur shkruajmë, nuk e dimë se çfarë na vjen përballë, në fund e kuptojmë se kemi zbardhur një pjesë të unit tonë. Poezia, për mua, nuk është një strehë për t’u fshehur, por një hapësirë për të qenë në komunikim, sigurisht me brishtësinë që ajo kërkon por edhe me sinqeritet krijues. Është formë clirimi, sepse ajo të detyron të thuash atë që s’mund ta thuash ndryshe, madje as me veten, por ky clirim nuk është gjithmonë i lehtë apo vjen plotësisht i butë. Ka vargje që kur I lexon pas shkrimit duket sikur të bëjnë të ndjehesh më I zbuluar, më ti, më transparent, dhe në këtë kuptim, rizbulon veten. Ama, një gjë dihet, poezia është një proces që vjen e të rrëmben, njësoj si dashuria që përfshihesh e s’ke kohë të mendosh gjatë se si erdhi. Në fund të fundit, ndoshta është e vetmja gjuhë që nuk u bindet rregullave, tek unë ajo ndonjëherë madje edhe i shpërfill, sepse kërkon të arrijë të vërtetën gjithmonë përmes emocioneve.
Hejza: Poezia bashkëkohore shqiptare duket si një fushë e fragmentuar, ku bashkëjetojnë zëra të shpërndarë, ndjeshmëri të kundërta dhe stile që rrallë komunikojnë mes tyre. Në mungesë të një lëvizjeje të përbashkët, çdo poet duket se ndërton vetë universin e vet estetik. A është kjo shpërbërje një shenjë lirie krijuese, apo një simptomë e mungesës së një horizonti poetik të përbashkët? A besoni se ekziston ende një poezi “shqiptare”, apo vetëm poetë shqiptarë që flasin në mënyra krejt të veçuara?
Majlinda Rama: Cdo krijues, pra që do të thotë edhe poeti, është univers më vete; ai bredh këtyre universeve, ka të preferuarit e vet, modelet, sigurisht edhe të admiruarit e vet, por ai është vetvetja, nuk është as uniformitet, as shpërbërje. Krijimi, sic e thashë më lart, është akt individual, nuk mund të pranojë shabllone apo steriotipe të standardizuara. Nuk është e nevojshme të ketë lëvizje të përbashkëta. Poezia shëtit, mendimi nuk mund t’u nënshtrohet rregullave të ngurta apo të synohet t’u bashkëngjitet ideologjive, krijimi njeh vetëm lirinë dhe liria I mundëson të ndërtojë universe estetike të përveçme dhe origjinale. Secili poet e përdor poezinë si një medium të brendshëm, ku ai mund të zhvillojë dhe të shprehë idetë e tij, apo ndjenjat, apo përvojat, që sigurisht janë të ndryshme nga ato të një poeti tjetër, apo poetëve të tjerë. Madje, edhe një ngjarje apo temë, asnjëri nuk e sheh njësoj me tjetrin. Kjo, sipas meje është një pasqyrë e lirisë krijuese individuale dhe paraqet më shumë ngjyra, tinguj, nuanca, tema, reflekse. E kuptoj qëllimin e pyetjes suaj, por nuk mund të ketë një platformë e përbashkët shprehjeje, porse larmi formash, zërash, tematikash, të cilave, një narrativë e përbashkët poetike do t’u rrinte ngushtë. Askund nuk mund të hidhet ideja e një poezie homogjene; shumëllojshmëria, hapjet, stilet, format janë ato që duhet të zënë vend prioritar, sepse edhe pa e patur qëllim në vetvete, ato mund të ndërtojnë përmbajtje që lidhen me kontektin shqiptar, pra elemente diskrete ose të dukshme, që e ndërtojnë një kod e që mund të etiketohet si i përbashkët i një kohe apo brezi.
Hejza: Në një kohë ku poezia shpesh përzihet me rrëfimin, ndjeshmërinë personale apo statusin emocional të momentit, sfumohet dallimi mes një poezie të ndërtuar estetikisht dhe një ndjenje të thjeshtë të shprehur në vargje. Shumë lexues nuk e dallojnë më një poezi nga një tekst poetik. Çfarë e bën një poezi “vërtet poezi”? A është forma, tingulli, thellësia, ose diçka që nuk matet dot, një dridhje që vetëm poezia e vërtetë di ta prodhojë?
Majlinda Rama: Pyetjes së çfarë është poezia, shumë mendimtarë, në kohë të ndryshme, nuk kanë mundur ta definojnë, por kanë sjellë definicione të përkohëshm, prandaj do të thosha që cështja mbetet e hapur, do të ketë gjithnjë sprova për të kuptuar se ç’është kjo dridhje shpirti që na mban zgjuar, na josh, na motivon, na bën të dashurohemi, na jep jetë, emocion, dritë të brendshme, na përsos shpirtin, mendjen, qasjen ndaj vetes dhe tjetrit, a është formë, a është përmbajtje, a është ide, a është mesazh, a tingull, a rrëfim. Unë mendoj se poezia I ka të gjitha ato që përmenda më sipër, por ka edhe harmoni të brendshme, ndërthurje të formës, ritmit, kuptimit, ka eufoni, është emfatike, ka lirizëm, ka dramë, është shprehja më lartë dhe më e thellë emocionale. Poezia është melodi e shpirtit të krijuesit që ndërton fije të padukshme me shpirtin e lexuesit, sepse botët e brendshme tonat komunikojnë më mirë se fjalët që ne themi me njëri tjetrin. Sikurse thotë Ezra Pound, ‘nëse muzika nis të atrofizohet kur largohet nga vallet, poezia atrofizohet kur largohet nga muzika’, por poezia është dhe dehje, nëse nuk na deh mbetemi ‘skllëvër martirë të kohës’, sipas Bodler-it.
Hejza: Ka poetë që e shohin poezinë si një art të pastër, që nuk duhet të ngatërrohet me misione shoqërore apo angazhime të jashtme; të tjerë e përjetojnë atë si një akt etik, madje si detyrim moral ndaj kohës. Ku e vendosni ju poezinë në këtë spektrin mes bukurisë estetike dhe përgjegjësisë ndaj së vërtetës? A mund të jetë një poezi formalisht e bukur, por moralisht e zbrazët? Dhe a është e ndershme një poezi që ka qëllim vetëm bukurinë?
Majlinda Rama: Nuk ka poezi të ndershme, as të kundërt me këtë; ajo mund të frymëzohet nga bukuria, si estetikë dhe si etikë dhe, në bërthamën e vet të jetë nxitur nga bukuria shpirtërore, të themi edhe nga dashuria, që është kuptimi i ekzistencës njerëzore. Poezia është udhëtim që mund të na çojë në hapësira të pazbuluara, por shpesh edhe në lartësitë e epërme të bukurisë, pa e humbur pasionin që vetë poezia ka si art krijimi. Madje, mbase mund të jetë një fushë, ku bukuria dhe përgjegjësia ndaj së vërtetës mund të përplasen, si dy forca që tërhiqen dhe shtyhen me njëra tjetrën, por sidoqoftë ky tension nuk e dëmton, përkundrazi mund ta bëjë që ajo të gjallojë, por nga ana tjetër të jesh i vërtetë, nuk ka lidhje me përgjegjësinë, por me shprehjen më të lartë të vetes (se kjo që përmendn I ju ‘përgjegjësia ndaj së vërtetës’ është koncept që s’ka lidhje me poezinë). Ndërsa për përcaktimin tuaj ‘poezi e zbrazët’ sërish do thosha, nuk mund të ketë të tillë, sepse ajo (poezia), ose është, ose nuk është poezi. Poetët e mirë, nuk lënë vend për ekuivok në poezi. Ata mund të eksplorojnë vetveten me forma dhe stile të ndryshme, herë njërën, hërë tjetrën, por gjithmonë, me një poezi që është në kërkim ose shpalosje të së bukurës, si akt shpërthimi I pastër, pa u përbaltur me elemente përreth dhe anash që mund ta bëjnë të zbrazët… Edhe një mesazh, apo qoftë edhe një varg I bukur, duhet mbajtur në konsideratë.
Hejza: Gjithnjë e më shumë, poezia bashkëkohore përballet me një paradoks: për t’u dëgjuar, shpesh duhet të thjeshtohet deri në sipërfaqësi; por për të qenë e vërtetë, duhet të kërkojë thellësi që pak lexues janë gati t’i ndjekin. Si e shihni këtë tension mes qasjes elitare dhe asaj popullore në poezinë e sotme? A duhet poeti të shkruajë për të gjithë, apo për ata pak që janë të gatshëm ta ndjekin në labirintet e ndjeshmërisë dhe ideve?
Majlinda Rama: Ngasjet e frymëzimit poetik nuk nisen nga paragjykimet, nga përzgjedhja eventuale e lexuesit, as nga niveli i tij për ta kuptuar dhe dekoduar poezinë; udhët e komunikimit vijnë vetvetiu, natyrshëm ose nuk vijnë fare. Pra nuk krijohet duke patur parasysh lexuesin. Pas kësaj faze, kur ka dalë krijimi në publik, pastaj mund ta diskutojmë nëse poezia për lexuesin elitar është ajo formë arti që kërkon angazhim intelektual apo emocional, apo le të themi e vë lexuesin përballë sfidash të përballimit të ideve komplekse, diskrete, apo simbolikave që jo gjithmonë janë të lehta për një pjesë. Kjo edhe mund ta vështirësojë komunikimin me masën dhe të rrezikojë të ndërtojë poezi për një grup shumë të vogël lexuesish, por ky nuk është problem I krijuesit. Secili lexues gjen dhe lexon aq sa mund të përballojë. Ka lexues që mund ta duan poezinë e koduar, ka të tjerë që duan poezinë e hapur, deklamative. Kjo lidhet me lexuesin, jo krijuesin.
Hejza: Thuhet shpesh se “çdo përkthim është një tradhti”, por është edhe një mundësi për rilindje. Një vepër e përkthyer nuk është më krejt ajo që ishte, por as nuk është më thjesht tekst; ajo bëhet udhëtim ndërkulturor. Si e përjetoni ju aktin e përkthimit? E ndjeni si një humbje të thellësisë origjinale të veprës suaj, apo si një rilindje që i jep tekstit jetë të dytë në një botë tjetër? A është përkthimi një dorë e zgjatur apo një pasqyrë që shtrembëron?
Majlinda Rama: Përkthimi është kompleks, lëviz mes ekstremeve, mund të jetë një humbje/zbehje e origjinalit, por gjithashtu mund të jetë rilindje e veprës në një kontekst të ri. Si një lloj udhëtimi ndërkulturor, përkthimi nënkupton që tërësia e fjalëve dhe ndjesive, të shkojnë në një gjuhë të re pa cenuar burimin, nuancën, thelbin e veprës, se, nëse ndodh kjo vepra është rrëzuar. Ka pasur raste që përkthyesi e ka bërë veprëm më të madhe se origjinali, I ka dhënë ajër, hapësirë, ide, e ka ngritur në një stad të ri. Rreziku të bëhet edhe dorë e zgjatur, që i ofron veprës një lidhje mes identiteteve kulturore dhe ‘pasqyrë që shtrembëron’ është pranë e pranë… Përkthimi kërkon njohje të mira në disa rrafshe, sidomos të gjuhës së origjinës; duke përkthyer jo thjesht fjalët, por edhe ndjeshmërinë, stilin dhe shpirtin e tekstit…
Hejza: Shpesh ndodhë që autorët nga vendet e vogla, posa të përkthehen vlerësohen si përfaqësues të një “zëri të pazakontë”, të një “realitet të largët”, të një “ekzotike kulturore”. Kjo i vë autorët e përkthyer, pra edhe atë shqiptar, përballë një tensioni: të jetë vetvetja apo ajo që pritet prej tij? Në përballjen tuaj me lexuesin e huaj, a e ndjeni ndonjëherë presionin për të përfaqësuar më shumë kombin sesa veten? A ju kërkohet të jeni “shqiptare” para se të jeni thjesht “shkrimtare”?
Majlinda Rama: Krijimtaria është proces universal dhe çdo autor, pavarësisht prejardhjes, sjell elemente të përvojës dhe botëkuptimit të vet personal, sigurisht në kontekstin e vendit të origjinës. Vetë krijimi është edhe botëkuptim, dhe elementi kombëtar vjen në qindra mijëra grimca, pa u papërcaktuar si synim i ndërgjegjshëm, se duhet të bëhet medoemos për një lexues tjetër. Krijuesi i lindur dhe edukuar në Shqipëri, ndërton receptorë, që lidhen posaçërisht me vendin ku është formuar, se, vendi, kombi bëhet vetëdije. Kryeveprat botërore, jo domosodoshmërisht e kanë patur plan të parë dëshminë e identitetit kombëtar, por ai del nëpërmjet përshkrimit të vendit, njeriut, traditës, filozofisë dhe lexuesit e lexojnë njëjtë si ndjesi kudo ku ata janë, në çdo cep të globit; fjala vjen, tek Ana Karenina, apo Procesi, apo Gjenerali…, apo Pallati…, apo Krim dhe ndëshkim, ne zbulojmë praktikisht, përveç fabulës, edhe detaje, ide, fizionomi të vendeve prej nga vijnë veprat. Mendoj se, në këtë kontekt, pa e kthyer artin e krijimit në presion për të mbajtur një identitet kolektiv, krijuesit japin nga shpirti I atdheut në disa forma, që nuk ka gjasa t’i ngatërrosh, sepse kultura dhe historia që e mban secili autor me vete, ndikojnë në mënyrën si shkruan, si e shpreh botën që e rrethon, dhe si lidhet me emocionet dhe idetë që kalojnë përmes shkrimit. Fuqia e artit kjo është, përmes individit mbërrihet në perceptimin e vendeve dhe lidhjen mes kulturave të ndryshme.
Hejza: Ka ndjenja, ritme, ngjyra të gjuhës që ndoshta nuk përkthehen kurrë me të njëjtën dridhje. E megjithatë, përkthimi synon të bëjë pikërisht këtë: të përkthejë edhe heshtjet, edhe nënkuptimet, edhe frymëmarrjen e fjalës. Sipas jush, çfarë është ajo që gjithmonë humbet në përkthim? Dhe çfarë është ajo që, çuditërisht, fitohet vetëm përmes tij? A mundet një përkthim i mirë të të bëjë ta kuptosh më thellë edhe vetë tekstin tënd?
Majlinda Rama: Përkthimi, siç e thashë më lart, është proces kompleks, që edhe mund të humbasë ‘dridhjen’ e gjuhës së origjinës, ndjeshmëritë e vogla të ritmit dhe tingujve apo heshtjet që mbartin kuptime të thella, megjithatë, përkthimi aq sa mund të të humbë, aq edhe ofron mundësinë për të zbuluar dimensione të reja të veprës dhe për t’i dhënë asaj mundësinë të arrijë një audiencë tjetër. Kur kalon nga një gjuhë në tjetrën, vepra mund edhe të pasurohet përmes shprehjeve të reja. Një përkthim i mirë mund të na ndihmojë të kuptojmë ndonjëherë edhe më mirë veprën tonë, duke na e nxjerrë atë në një dritë të re. Kjo ndodh vetëm kur përkthyesi profesionist, i besueshëm dhe i përkushtuar, siç bëri Jusuf Vrioni me Gjeneralin e Kadaresë, apo Aleksandër Zotoja me poezinë shqipe që I dha horizonte të reja , apo dhe shumë përkthyes të tjerë të përkushtuar. Meqë jemi tek përkthimi dua të pëmend një vepër të Umberto Ecos, ’Rrëfimet e një romacieri’, sjellë në shqip nga Zija Vukaj, të cilën po e lexoj me nge’ dhe po më lë një shije shumë të mirë, një përkthyes me kulturë të gjerë, që e zgjedhë fjalën, ka aftësinë ta kuptojë dhe ta ndiejë thelbin e tekstit, ta paraqesë atë edhe me disiplinë pedante, por edhe me qasje kreative, pa ia humbur autenticitetin. Por ka edhe një gjë tjetër që dua ta përmend; jo të gjitha veprat janë gjithmonë të lehta për t’u vënë në ‘gojën’ e një gjuhe tjetër, psh. Lasgushi është vështirë të përkthehet në gjuhë të tjera, apo proza bie fjala, që është e mrekullueshme e Mitrush Kutelit, ajo po të përkthehet, do të humbte shumë, se është thjeshtë e pamundur të përcillet emocioni, ironia, nënteksti. Dendësia emocionale dhe refleksive është e vështirë të përkapet në këto nivele.
Hejza: Në histori të letërsisë, disa nga zërat më të thellë kanë ardhur nga periferi të panjohura, larg qendrave të mëdha. Ndoshta sepse krijimtaria lidhet më shumë me ndjeshmërinë se me vendndodhjen. Sipas jush, është vendi që formëson shkrimtarin, apo është shkrimtari që e tejkalon vendin ku ndodhet?
Majlinda Rama: Në një farë mënyre, edhe vendi ndikon tek shkrimtari si formim i parë, sepse përvojat dhe perceptimet e tij kur rritet në periferi, janë më të larmishme, më të prekshme, ato janë tamam jeta e gjallë, por, mendoj se nuk është vendi që e përcakton plotësisht krijimtarinë. Sepse, sikurse nga provincat, kanë dalë gjeni të mëdhenj, ashtu kanë mbetur edhe shumë të tjerë lokalë, kur kreativiteti i tyre nuk i kalon kufijtë e lokalitetit të tyre. Kur kjo gjendje e ‘zolimit’ fizik për shkak të periferisë kombinohet me një ajër që lidhet me dijen, shijet, hapësirat e mendimit, kërkimit të perspektivave të mëdha, të pasura, të thella, atëherë krijuesi balancon vetveten dhe mund të prekë universalen. Në këtë formë I jep rëndësi edhe vendit të tij, duke e tejkaluar atë në nivelin e përjetimit dhe shprehjes artistike dhe duke e mbajtur gjithmonë në zemër e në mendje, sepse, sic e thotë Kavafi, vendlindja nuk harrohet, ti e lë pas, ajo përherë të del përpara, se është pjesë jotja, siç është gjaku.
Hejza: Qendrat kulturore shpesh prodhojnë modele, stile, diskurse të përsëritura. Ndërsa periferia, me mospërputhjet dhe thyerjet e saj, mund të sjellë zëra më të pastër, më të lirë nga presioni i përkatësisë. Ju një kohë të gjatë keni jetuar dhe vepruar në “periferi” (në Fier). A mund të themi se periferia ka potencialin për të qenë më autentike, më e çiltër në shkrim? A jeni ndjerë më e lirë pikërisht se keni shkruar jashtë “skenës së zhurmshme” letrare të qendrës?
Majlinda Rama: Po, ka diçka të përvecme në shkrimin që vjen nga ‘periferia’, meqë ju e quani të tillë, por qytetet si Fieri, Shkodra, Korça, Gjirokastra e shumë të tjera, nuk hyjnë tek periferitë, ato janë qytete gjeografikisht më të vogla, por jo në cilësinë dhe kapacitetet krijuese e intelektuale. Sidoqoftë, mendoj se kur je larg qendrës së madhe kulturore dhe letrare, je më larg zullumit, je më i lirë të shprehësh mendimet dhe ndjeshmëritë pa u shqetësuar për pritshmëritë dhe normat e krijuara nga modelet që imponojnë këto qendra, që në fakt është një qendër dhe është Tirana me emër tirani, siç thoshte Kadareja. Unë kam mirënjohje për Fierin, se aty takova njerëz të ditur, të fisëm, të dashur, të talentuar, si Kristaq Shtëmbarin, Mësuesin e Popullit, shkrimtarin dhe mikun tim të dashur Maku Ponen, Tashko Lakon, Leonidha Priftin, Fred Jorgaqin, vëllain e mikut tim të çmuar, studiuesit Nasho Jorgaqi, intelektualin e veçantë, Fran Ukcama, të rinj të brezit tim që shkëlqejnë në talent etj, por ajo që duhet theksuar është se Fieri dhe qytetet e tjera si Fieri, ndërtojnë profesionistë, në të gjitha fushat, ama në thelb ruajnë njeriun, Tirana, në shumë raste e ka humbur njeriun, (jo të gjithë). Në këtë kuptim, Fieri më ndihmoi të zbuloja shumë gjëra: e para nuk e kishte hipokrizinë e Qendrës së Madhe, se hipokrizia i fundosë njerëzit dhe i bënë me maska, i kthen në intrigantë, kudo që shfaqet kjo veçse dëmton dhe deformon; së dyti, Fieri më ndihmoi të krijoja duke e parë nga jashtë dhe me sy të ftohtë këtë kasaphanën e madhe të Qendrës së Madhe, që sajon çdo ditë elita, (se elitat e vërteta janë tërhequr brenda zguarit të tyre), sjellë letërsi mediatike, bujëra të mëdha, sensacione pa fund, larje e lyerje, furça, ditirambe të panevojshme, himne dhe kore kolektive të dyshimta; të tëra këto nuk janë në qytetet më të vogla. Qytetet e vogla janë më të sinqerta, më të dashura, kanë në to njerëz, jo qenie robotike të shfrenuara për lavdi, pushtete të dhunshme të imponimit të vetes. Kjo, nuk ka lidhje me qytetet më të vogla. Njerëzit atje, nëpër qytete, punojnë me seriozitet të madh, kanë talent, por nuk bërtasin, kanë vepra të mira, por nuk u zënë dyert gazetarëve të kulturës për t’ua mbushur mendjen se sa vlejnë… Qendra e Madhe ka një qasje joproporcionale mes asaj që vjen nga provinca siç e quani ju, qytetet më të vogla siç e quaj unë, dhe asaj që synohet të arrihet në ‘majat e majave’ të Qendrës së Madhe. Në Fier, apo qytet tjetër, nuk detyrohesh të vësh maskë, të humbësh cdo ditë nga pak veten, t’i bësh ballë luftës së frustrimit, klanit, qokës, tarafit të zhurmës. Prandaj krijuesi, që të mos e personalizoj, është më i lirë kur nuk është në zemër të kraterit që zien dhe ha të vetët, si koha e Azem Shkrelit. Kur je në liri të tillë, shkruan për qejfin tënd, për llogarinë tënde dhe për lexuesin që të do dhe të gjen kudo që të futesh.
Hejza: Fundja, letërsia e vërtetë kërkon përqendrim të brendshëm, jo domosdoshmërisht akses në rrjete të mëdha. Nga qetësia e provincës mund të lindin zëra me jehonë më të gjatë se zhurmat e kryeqytetit. A mendoni se provinca, me gjithë kufizimet e saj, ofron një lloj izolimi krijues që ndihmon në thellim? Dhe a është vetmia e saj një mallkim për autorin apo një mundësi për të dëgjuar më qartë veten? Qendrat vendimmarrëse sikur nuk i përfillin fort “provincialistët”!
Majlinda Rama: Shiko, duhet kuptuar që letërsia nuk është hierarki e përcaktuar nga vendndodhja, nuk ka qenë asnjëherë. Sic e preka më lart, qendrat e mëdha kulturore janë shpesh thjesht produkte të krijuara nga interesa të caktuara. Qytetet e vogla me gjithë kufizimet e veta, kanë fuqinë të lindin zëra të pastër, origjinalë dhe thellësisht të vërtetë, ndryshe nga zhurma e sipërfaqes që shpesh dominon në qendra. E vërteta e letërsisë është procesi krijues, që nuk varet nga sa shumë ‘njerëz të duan’ ose sa shpesh të përmendin, por nga sa e sinqertë dhe e thellë është lënda. Qendra Letrare shpesh krijon iluzione rreth asaj që konsiderohet ‘letersi e vërtetë’, dhe ne e dimë se këtu jetojmë, nxiten imazhe të sajuara si të ‘modës’, ndërsa ‘provinca’ ka mundësinë të na tregojë më shumë se çfarë ka vërtet vlerë, se nuk vrapon, s’e nxiton gjë. Letërsia është fuqi e shprehjes dhe ka lidhje me shpirtin, jo me fishekëzjarret festive.
Hejza: Njerëzit kërkojnë në letërsi ose ngushëllim, ose ndriçim. Shpesh të dyja në të njëjtën kohë. Për ju personalisht, është arti një strehë shpirtërore, apo një mënyrë për të “shkundur” botën? Dhe çfarë kërkoni nga një vepër kur jeni duke e lexuar?
Majlinda Rama: Dikur mendoja se arti duhej të ‘shkundtte’ botën, sot mendoj se arti mund të jetë një mënyrë për të ‘shkundur’ qenien, pra që ta bëjë të vihet në lëvizje, si mikrokozmos që të pranojë të shohë realitete alternative, këndvështrime dhe perceptime të ndryshme të një makrokozmosi. Sigurisht, ai mund të bëhet edhe strehë shpirtërore, por kjo më shumë mund të jetë një perceptim, ose ndjesi që lidhet me euforinë, clirimin dhe fuqinë e shpalosjes së brendshme, të asaj që na bën të ndiejmëse nuk jemi vetëm, pra na lidh me hapësira të tjera, dhe njerëz të tjerë, qofshin të ngjashmit tanë, ose jo. Kur lexoj, kërkoj një vepër që të më sfidojë, të më bëjë të mendoj ndryshe, të japë impulse, hapësira të reja dhe të më ndihmojë të kuptoj gjëra të tjera që vijnë nga një perspektivë tjetër. Ndonjëherë letërsia që lexojmë nuk na vjen thjesht lexim si shije artistike dhe estetike, por edhe si një përvojë që shtron pyetje para nesh, që na detyron të ballafaqohemi me tërë kompleksitetin dhe divergjencat e jetës.
Hejza: Një pjesë e lexuesve i afrohen letërsisë për t’u arratisur nga realiteti. Por, ka edhe autorë që shkruajnë pikërisht për t’i përballur me të, pa filtra, pa iluzione. Si e ndjeni marrëdhënien tuaj me lexuesin? A përpiqeni t’i ofroni prehje, apo më shumë një pasqyrë të pakëndshme, por të nevojshme? Dhe çfarë përgjegjësie ndjeni kur e dini se një lexues mund të hyjë në botën tuaj për t’u qetësuar, por del i tronditur?
Majlinda Rama: Unë nuk shkruaj për të ofruar arratisje, apo për të krijuar iluzione, por për t‘u dhënë zë ndjenjave, vuajtjeve dhe realiteteve që unë njoh, jam si në jetë, ballafaqohem me të vërtetën, kjo më ka bërë të jem unë. Mendoj se, kur je I vërtet në shkrim, kjo ndodh sepse edhe botën ashtu e sheh, siç është, pa zbukurime, kjo më jep të drejtën të mos improvizoj, pra thjesht vetja dhe gjërat lehtësohen. Psh në dy romanet e mi ‘Perandorët’ dhe ‘Zonja me të kuqe’, disa lexues më kanë thënë se kanë mbetur të lënduar nga fundi I I tyre, prisnin një fund të lumtur, ndërkohë nuk ndodhi, por ky nuk ishte qëllim, për t’i lënduar por për t’i zgjuar, për të parë më hapur dhe pa lajle lule realitetin që unë njihja. Unë besoj se ndonjëherë edhe pasqyrimet e tilla janë të nevojshme për të parë veten se ku jemi. Do thoni ju, po a ia ke arritur… kjo është relative. E vërteta e krijimit mbetet gjithmonë, ndërsa stili, forma e të tjera si këto, sigurisht mund të rishihen herë pas here, sepse unë vetë jam kritike shumë e rreptë e vetes.
Hejza: Shumë vepra të mëdha kanë lindur nga dhimbja personale ose kolektive. Por kur dhimbja kthehet në art, ajo nuk është më thjesht plagë, por një mjet për të kuptuar dhe ndriçuar. Për ju, a është krijimtaria një formë e përpunimit të brendshëm emocional? Dhe kur lexoni një vepër të fuqishme, a kërkoni të ndiheni më mirë, apo të prekni fundet e oqeaneve të shpirtit?
Majlinda Rama: Për mua, krijimtaria është një mundësi për t’I dhënë kuptim dhimbjes, por jo vetëm. Ka plot raste kur dhimbjet e mëdha janë shndërruar në art, madje edhe në humor, ironi apo vetëironi. Kjo është një mënyrë tepër njerëzore për të tentuar apo për të përballuar atë që mund të duket e papërballueshme. Si ndihem kur lexoj një vepër? Kur lexoj një vepër dua që ajo të më ndjekë edhe pasi ta kem mbyllur, dua që kur ta mbaroj librin të mos më zërë gjumi, të rikthej skenat, ngjarjet, dialogët, të përfshihem në aksion. Psh. kur lexon Shtëpi kukulle të Ibsen apo Xha Gorion e Balzakut, ti nuk mund të flesh, por nuk mund të të zërë gjumi as kur lexon Metamorfozën e Kafkës, apo Thërrmijat elementare të Houellebek, apo Vargjet satanike të Ruzhdisë, pra vepra letrare I ka të gjitha gjasat të të ndriçojë, të të shkundë, të të jap tjetër prani, prani që as e kishe menduar kurrë se mund të të ndodhte. Kjo është magjia e letërsisë, ndryshe nuk do kishte art të shkruar. Epi I Gilgameshit psh. le të ketë mijëra vjet krijim, ai vjen me të njëjtën drithërimë në cdo kohë, apo ec e gjej një personazh si Amaranta Buendia e Markezit që ta mban zemrën peshë.
Hejza: Le të supozojmë se ekziston një letërsi që qetëson, dhe një tjetër që shqetëson. Njëra e mban lexuesin brenda kufijve të njohur; tjetra e shtyn përtej tyre. Të dyja kanë vlerën e tyre, por janë qëllime krejt të ndryshme estetike. Në vetëdijen tuaj si shkrimtare, me cilën prej këtyre prirjeve identifikoheni më shumë: me letërsinë që qetëson, apo me atë që rrezikon? A mendoni se arti ka sot më shumë nevojë të jetë i bukur, apo i vërtetë, edhe kur dhemb?
Majlinda Rama: Sikurse e thashë më sipër, unë i përkas letërsisë që rrezikon, sepse besoj se arti i vërtetë është ai që sfidon dhe zgjon ndërgjegjen. Qetësia në letërsi është e nevojshme, por shpesh ajo na mbulon me iluzione, të cilat si në jetë, na pengojnë të shohim përtej. Më shumë se bukuria sipërfaqësore, kërkoj të tregoj të vërtetat, edhe kur ato dhembin. Arti ka nevojë për guxim dhe të tregojë realitetin pa filtra, pa stisje, pa variant alternativ komoditeti, I cili mund të mos ekzistojë. Mendoj se ky është një dialog më I hapur dhe më I sinqertë.
Hejza: Në fund të çdo libri, mbetet një heshtje. Ndoshta më e ngarkuar se fjalët vetë. Ju, personalisht, çfarë doni të mbetet te lexuesi pas leximit të veprës suaj? Një ide, një ndjesi, një dridhje e papërcaktuar? Dhe nëse letërsia është një mënyrë për të komunikuar me heshtjen që vjen pas saj, çfarë shprese ose çështje do të dëshironit të linte ajo në atë heshtje?
Majlinda Rama: Pas leximit të veprës sime, dua që lexuesi të mbajë me vete atë dridhjen e hollë që përmendëm më parë, një ndjesi që ta trazojë, pa e qetësuar menjëherë. Unë nuk synoj t’i jap përgjigje, por të hap dyer për pyetje të tjera, për mbyllje alternative, për mbyllje ndonjëherë edhe të personalizuara, që secili të gjejë veten dhe ta interpretojë sipas mënyrës së vet. Letërsia është dialog, urë që lidh, bashkon. Heshtja mendoj se është një fazë e mëvonshme, kur fjalët janë thënë të tëra, pastaj lind heshtja si proces reflektimi, ndonjëherë edhe si proces katarsisi, sic thoshte Aristoteli. Shpresa ime është që kjo fazë heshtjeje të kthehet, po ashtu në një hapësirë, ku lexuesi të ndiejë guximin që të përballet me vetveten dhe botën. Pra, si një heshtje që sjellë një fillim të ri, jo një mbyllje.