Kreu i parë, ditën e hënë…
Ditën e hënë, që i binte tamam dy javë para Shëngjergjit, ullishta dhe bregoret përreth, pastaj edhe lugina që lëshohej teposhtë buzë detit, shkurret e larit dhe të qarrucës, si dhe bari i hollë që sapo kishte mugulluar; krejt ajo pamje atë mëngjes zbardhi e mbuluar me një shtresë të hollë bore, e cila, e shtrirë në anë të anës, ngjante më një qëndismë mëndafshi, që era e valëviste lehtas, e kthente në pluhurimë të mjegullt dhe e davariste në thërmia gati të padukshme krahnezash të argjendta. Nuk ishte tamam borë, sepse borë e vërtetë nuk ishte parë të binte në ato anë që prej një kohe të gjatë. Më tepër ngjante me një trill të natës së shkuar, një përzierje e çuditshme e brymës, e mjegullës, e dritës së hënës dhe e një ëndrre të marrë e të dembelosur, e cila, në vend që të ikte me hijet e natës, kishte mbetur e sillej vërdallë mbi ullishtë, mbi shkëmbinjtë buzë detit dhe përreth maleve që shkonin vargan drejt veriut.
Pikërisht në një ditë të tillë ne e pamë Zuke Kalimanin tek u kthye në Tivar, e tëra e mbështjellë me saten të bardhë e farfuritës, me byzylykë të mëdhenj nga ari i kulluar e me gurë xhevahiri, dhe me të tjera stoli gjithfarëshe, që zor se ishin parë ndonjëherë në këtë anë të botës. Ajo kishte një fytyrë të mbushur, me mollëza pak të ngritura, ballin të rrafshët dhe një palë sy në formë bajameje, me një dritësim të brendshëm kaltërsie të thellë; pastaj qafë të fortë dhe supe e kraharor të lidhur, vithe të rrumbullakëta dhe një bel as dy pëllëmbë të gjerë, ndërkohë që shokën me kllapedan ari e pafta sedefi e kishte mbështjellë tri herë rreth mesit, ashtu siç bënin dikur zonjat e Raguzës e të Venedikut. Flokët dhe një farë velloje që kishte hedhur sipër tyre, i kishte kapur me dyzet karfica ari me koka rubinësh të vegjël, të cilët, të shpërndarë cep më cep pëlhurës së tejpashme prej mëndafshi, ngjanin me ata yjet e vegjël shkëndijorë, që titërojnë hareshëm në qiellin e paramëngjesit.
Zuken nuk kishte dalë ta priste njeri dhe, me të zbritur nga anija që e kishte sjellë në port, me një duzinë vajzash që i shkonin prapa, me hamaj e njerëz të tjerë që nuk kuptohej kush ishin, mori rrugën që çonte anës kalasë dhe, pa kthyer kokën të shihte njeri, kaloi një kthesë dhe një tjetër dhe, së fundi, iu ngjit përpjetzës që çonte te Mëhalla e Re, madje përtej saj, tamam në shpatet ku fillonte ullishta, atje ku një herë e një kohë kishte qenë shtëpia e Kalimanëve.
Dikur shtëpia kishte qenë e rrethuar me oborr të gjerë e me kopshte përplot shega, ftoj, mushmolla e portokaj, madje edhe me dofarë pemësh të rralla, të cilat Kabil Kalimani i kishte pas sjellë nga vende të panjohura, ca thoshin nga Misiri, e ca të tjerë nga Jemeni e India e largët. Kabil Kalimani atëbotë kishte sjellë me vete edhe një çerkeze të bukur, të cilën një ditë, pasi e zhveshi lakuriq dhe e kaloi rrugëve të pazarit lidhur me zinxhir, e futi në pleme dhe e dogji të gjallë, pa e ditur kush pse, përveç që thoshin se ajo kishte një neps të keq dhe se, kur e kapte qejfi i mishit, ulërinte si bishë dhe kërkonte të bënte dashuri me shtatë burra njëherësh.
Çerkezja i la Kabil Kalimanit një vajzë, që i binte me qenë e ëma e Zuke Kalimanit, të cilën i ati e martoi me një tregtar lëkurash, kur ajo nuk i ishte më e madhe se dymbëdhjetë vjeç. Ndodhi një herë që tregtari i lëkurave bëri një udhëtim të gjatë dhe, me t’u kthyer në shtëpi, gjeti një dhëndër tjetër dhe ai dhëndri tjetër u mbyt në një gropë gëlqereje në një natë pa hënë, ca thoshin i dehur nga dëshpërimi, sepse, thoshin ata, në anë të Budues e Kotorit kishte braktisur një grua tjetër, për t’u martuar me bijën e çerkezes. Një tjetër dhëndër i Kabil Kalimanit u mbyt ndërsa kalonte Bunën në të kthyer nga Shkodra, kurse Zukja lindi kur e ëma ishte 24 vjeçe, sekush thoshte nga një ngjizje e beftë e asaj gruaje me një kusar anijesh nga Izmiri, që fshihej atyre anëve, i ndjekur nga zaptijet dhe i sajdisur nga vendasit.
Ndër gjërat e pakta që Zukja mbante mend nga fëmijëria, ishte pranvera e hershme me aromën dehëse të luleve të limonit e të bajameve, që mbushnin kopshtin anë e kënd, pastaj Kabil Kalimanin që një pasdite vere u gjend i varur në një degë fiku, kalanë e vjetër ngjitur në bregore dhe lagur në shi, si dhe detin poshtë luginës, që ikte tëhu dhe njëtrajtësohej me qiellin tej largësive. Ishte ende vajzë e parritur, kur e ëma iu sëmur nga pagjumësia, filloi të hante thonjtë, pastaj gishtërinjtë dhe, dikur, zu të ulërinte si kafshë e tërbuar nga një dhembje koke, që ajo thoshte se i vinte nga mërzia e detit. Në njërin nga ato çastet e pakta të qetësisë, e ëma e thirri pranë vetes Zuken e vogël, e urdhëroi që të shtrihej në shtratin e saj që kundërmonte erë finjë, ndërkohë që gishtin e lyer me vaj ulliri ia futi midis shalëve dhe ia mori virgjërinë. Zukja nuk u ndie e dëshpëruar, por i erdh të qante nga mefshtësia që e kaploi, sepse nga ai çast nuk ndjeu më atë dëshirën e marrë që ta vriste të ëmën dhe t’i vente flakën shtëpisë, ashtu siç kishte menduar se duhej të bënte një ditë.
Dy vjet më vonë e ëma vdiq, jo nga ndonjë sëmundje, siç mund të pandehej, por nga ajo mërzia e detit, nga era që frynte andej, nga shiu që binte gjashtë muaj pa u ndalur dhe nga pamja e pandryshuar që shihej nga penxherja e dhomës së saj. Atëbotë, ndërsa rrinte pranë shtratit të së ëmës dhe ndërsa ajo tretej ngadalë, Zukja mendoi se duhej të ikte nga ai vend, ta braktiste shtëpinë, të merrte botën në sy dhe mos të kthehej kurrë më, nëse donte t’i shpëtonte nëmës së gjakut të prishur.
E mendoi dhe e bëri. Sapo mbuloi të ëmën në varr, Zuke Kalimani mori një baule lëkure, nga ato që kishte lënë në shtëpi njëri nga burrat e së ëmës, u vesh e u mbath, mbylli derën e shtëpisë dhe natën e parë të jetës në liri e kaloi në një han të vogël afër portit. Ndërsa priste të vinte ndonjë anije, ose të kalonte andej ndonjë karvan që do ta merrte me veti, provoi të bënte dashuri me peshkatarë dhe njerëz të tjerë që i sillte rruga aty. Nëntë veta, që hynë e dolën nga dhoma e saj e vogël në një cep të hanit, nuk iu dukën gjë, sepse, ia merrte mendja asaj, që të nëntët së bashku nuk e bënin dot një burrë tamam. Era e peshkut dhe e qepës së fërguar, pastaj ajo përzierje gjuhësh që mezi i kuptonte, njësoj si zhurmërima e detit që vinte deri në themele të shtëpisë, përsëri e bënë të ndihej e vetmuar. Mëngjesi i ditës së nesërme nuk e gjeti aty. Asnjeri nuk e mori vesh nga shkoi, sepse atë natë asnjë anije nuk u nis nga porti, asnjë barkë peshkatarësh nuk u fut në det dhe asnjë karvan karrocash nuk kaloi asaj ane. Nata kishte qenë me shi e fërtymë, e me vetëtima që çanin qiellin, e me erë që mnershëm frynte herë nga ana e detit, herë nga grykat e maleve, e herë nga vetë zgorri i nxirosur i natës.