PROF. DR. KLARA KODRA

Proza është – historikisht dhe individualisht – një  gjini që shpreh  pjekuri. Të  gjithë popujt, duke përfshirë  edhe popullin shqiptar, ecën nga  poezia  te proza, pothuajse të gjitha  individualitetet  krijuese  ecin në të njëjtin  kah,  nga poezia  te proza, duke përfshirë edhe përfaqësuesit e  avangardave tona deri te ajo e fundit.

Nasho Jorgaqi që prej vitesh është njohur si prozator eci në  drejtimin e kundërt,  nga proza te poezia. Pra, eci  kundër rryme  dhe jo  për të  habitur  lexuesit  dhe kritikën.

Poezia e tij  kishte  formuar  prej kohe  një  nënshtresë  nën koren e prozës  që shpërtheu  papritur si pus  artezian.

Duke pasur parasysh  moshën e poetit, mund të  prisnim një poezi  mendimi të ftohtë, një  eksperiment  intelektual prodhim të një zanatçiu të mirë, përkundrazi  është fjala  për një poezi  të njëmendtë, të frymëzuar.  Gjithashtu poeti Jorgaqi  nuk zgjodhi një poezi tradicionale, po  çuditërisht një poezi  që ecte  me hapin e kohës, pra, një poezi  moderne  në llojin e  vet,  një poezi  meditative  që vinte  në qendër  një problematikë ekzistenciale dhe  në të  cilën kishte  vendin  e vet edhe tema  erotike në kuptimin e ngushtë të fjalës.

Një  poezi moderne, pra jo një poezi  moderniste, as  pasmoderniste, as një poezi  realiste të mirëfilltë, po një poezi  që përmbante  në vetvete  realizëm  dhe romantikë. Dhe  për të arritur këtë poezi Jorgaqi zgjodhi  një formë të vetën, të  huazuar  nga poezia  orientale,  më saktë  jo nga  poetikat  orientale që  kanë ndikuar  tradicionalisht mbi poezinë  shqipe,  as një  poetikë turke, as  persiane, as arabe,  nga poetikat  kineze. Zgjodhi një formë  metrike  që nuk njihej nga poezia shqiptare, po  praktikohet nga disa poetë  bashkëkohorë, haiku.  E zgjodhi dhe për më  tepër  i qëndroi besnik  në gjashtë  vëllimet  që shpërthyen  nga frymëzimi i tij i vonë, po i vrullshëm dhe shkumëzues si një verë  shijeplotë të vjetër. Kjo formë metrike  po lëvrohet  nga poetë  të tjerë bashkëkohorë, po Jorgaqi i vuri vulën e vet, ashtu si bëri Naimi  me gjashtëmbëdhjetërrokëshin, Lasgushi  me nëntërrokëshin  dhe Noli me trembëdhjetërrokëshin.

Mund të flasim  për një haiku, karakteristik vetëm për të, për Jorgaqin poet.

Ishte e vetmja  formë  që i  përshtatej  një poezie  të lindur të pjekur.

Një poezie mendimi dhe në këtë kuptim moderne. Poezia që vuri themelet e letërsisë sonë  shqiptare  ka qenë  romantike, e një  romantizmi  tepër të veçantë edhe ajo, një romantizmi që nuk iu desh të përleshej me një prind  klasicist apo iluminist, me rregullat e tij. Një romantizëm që do të  ishte vetë  atë  dhe bir, madje  mund të  shtojmë  këtu  edhe  Frymën e Shenjtë të frymëzimit hyjnor për të dy bashkëthemeluesit e tij, Naimin në Shqipëri dhe De Radën përtej Adriatikut, me vëllezërit tanë  arbëreshë dhe degën e lashtë të shartuar të gjuhës sonë shqipe.

Në romantizmin tonë shqiptar  u ndërthurën elementë të drejtimeve  që nuk arritën të zhvillohen, sentimentalizmi dhe klasicizmi dhe të drejtimeve  që s’ishin  ende  si realizmi dhe simbolizmi.

Në poetikën e Jorgaqit ka diçka nga romantika, një romantikë e re që nuk vuan  nga të metat  foshnjore të romantizmit të Rilindjes si retorika dhe patetizmi. Ka gjithashtu  diçka nga  realizmi; nga detajet  e jetës së përditshme. Për  të nuk janë  të huaja simbolet.  Poezia e Jorgaqit ka finesën e taseve prej porcelani, finesën  dhe brishtësinë  e tyre, ka fluiditetin e ujit dhe letërsinë e ajrit. A është poezi e madhe? Është poezi  e vërtetë dhe kjo mjafton. Nuk është e përzier me  jopoezinë si poezia e shumë autorëve  bashkëkohës.

Në gjashtë vëllimet  që nxori  në dritë ky autor – në moshën  kur zakonisht poezia  që ka  buruar  në  rini shteron apo merr ngjyrë tjetër po qe se vazhdon  të jetojë, përjeton një metamorfozë – ka edhe  vazhdimësi, edhe përtëritje. Ka një fill të kuq udhëheqës, një fill të kuq  ku pulson  një  gjak çuditërisht rinor,  fillin e dashurisë siç e shpreh  titulli i vëllimit të fundit Në udhën e dashurisë, e dashurisë  që është  edhe  Eros edhe agape,  edhe dashuri për gruan  edhe për fëmijët, bashkatdhetarët, njerëzit  në botë. Jo për  Perëndinë në të cilën  poeti  nuk beson, po sidoqoftë për njeriun, për Njeriun me germë të madhe, jo vetëm  pjellë e natyrës, po që  mediton  për këtë natyrë dhe e transformon, një poezi që nuk është vetëm lojë  fjalësh, nuk  lind thjesht nga letërsia, pavarësisht  se kemi  të bëjmë  me një poet  erudit, me një bagazh jo të vogël kulture. Një poezi që ka mesazhin e vet,  që beson  në të  Mirën, në Të Bukurën, në progresin  njerëzor. Një poezi  që përshkohet  nga malli, herë – herë nga dhimbja njerëzore, por jo  nga pesimizmi. Një  poezi, jo e angazhuar në kuptimin e zakonshëm të fjalës, po që  ka megjithatë një qëndrim të vetin, të guximshëm ndaj jetës.

Një  poezi përtej  çdo  skeme partiake, një poezi e huaj për urrejtjen, një poezi ku heroi lirik  do të mund të  thoshte  si Antigona  “S’linda  për urrejtje/ po  për dashuri”.

Një poezi jo e përsosur, po që lufton  me fjalën për t’u bërë e tillë, sa më  sintetike, sa më  e pasur  në forcë  shprehëse e në  figuracion. Poeti nuk  i qëndron  besnik  rregullave  tradicionale të haikut  japonez, po na jep një haiku shqiptar, të  ndryshëm  nga tercina klasike  edhe nga  trevargëshi, që nuk  pranon  mundësitë  që do t’i  jepte  rima, po që është  njëkohësisht  i disiplinuar dhe i lirë.

Poezia e  Jorgaqit është elitare. Po jo e errët si poezia  pasmoderniste. Sintetike në maksimum, po e qartë.

Nuk është një poezi aktuale në kuptimin  e ngushtë të fjalës, është më tepër një poezi që ka tiparin  e tejkohësisë. Aty-këtu  ka shkreptima  që të sjellin  ndërmend realitetin  bashkëkohor “Rrallë e tek vjen  tani postieri/ Interneti po e nxjerr në pension/ Sa më  trishton, sa më zemëron. O motra, o vëllezër mërgimi/ Ju zogj të shpërndarë nëpër botë/ Kur do të ktheheni në çerdhet tuaja?

Poezia e Jorgaqit, e lindur  e pjekur, nuk  i njohu  shpërthimet e  papërmbajtura dhe fluturimet e çmendura, është një poezi e ekuilibruar me një farë  plotësie që gjallërohet  nga metaforat  dhe paralelizmat.

Kjo poezi, e lindur  pas  viteve  90-të lindi e lirë, nuk iu desh  të përshtatej drejtimit artificial të “realizmit socialist”. Për  vetë rrethanat  kur lindi  nuk iu desh  të përdorte  “gjuhën e Ezopit”, madje  iu desh  t’i bënte  ballë  sfidës  së një  lirie  tepër  të madhe në caqet e anarkisë.

Në lëvrimin e lirikës erotike Jorgaqi i shmang ekstremizmit  e një sensualizmi të  shfrenuar, të një guximi  të tepruar  në dhënien e detajeve dhe leksikun. Po megjithatë kjo poezi  mbetet  konkrete  dhe ka  madje  nota  të jë sensualizmi  të lehtë, çaste guximi, po  heroi  lirik  mbetet  i përmbajtur  dhe fin, më tepër  sugjeron  sesa pasqyron.

Është një poezi konkrete  që nuk e idealizon  gruan e dashuruar, po  pranon  rrjedhjen e  pamëshirshme  të kohës, fishkjen  e bukurisë fizike.

Tema e  vdekjes  qëndron  pranë  me temën e dashurisë  dhe trajtohet  nga poeti  pa retorikë  e pa pesimizëm, me një dhimbje  njerëzore, po edhe me  stoicizëm.

Tema e brezave  është  gjithashtu një temë e dashur  e poetit. Figurat  e  babait  dhe nënës  vizatohen gjatë jetës së tyre, me tipare  konkrete, më vonë  të mjegulluar  përmes  mallit  të kujtimeve dhe madje  në  realitetin e vrazhdë  fizik  të vdekjes, të shndërruar  në  eshtra.  Pranë tyre del  figura e  bijve  të  cilëve  u përket e  ardhmja  dhe marrëdhëniet e tyre  me prindërit  pasqyrohen  përmes detajesh tepër delikate.

Në gjashtë vëllimet e Jorgaqit, siç thamë, ka vazhdimësi  edhe në formë, mungojnë  zigzaget, lëkundjet  dhe çuditërisht nuk vihen  re as ngjitje, as rënie. Të gjitha  vëllimet  i karakterizon  po ai  ekuilibër estetik, ai  koncentrimi  tej mase  i mendimit, gjetjet  befasuese, vetëpërmbajtja, finesa, eleganca. Kjo s’do  të thotë  se vjershat e të gjitha  vëllimeve kanë të njëjtin  nivel  estetik, megjithatë nuk ndeshim  vjersha  të dobëta  që  ta zbehin  mesazhin, vjersha të pagoditura, ka vjersha të bukura, më pak të  bukura dhe thjesht të mira.

Midis vjershave të bukura  gjejmë  vjersha  të shkëlqyera, perla të vërteta.

Edhe titujt  janë zgjedhur nga poeti jo rastësisht, po me delikatesë, origjinalitet  dhe në përputhje  me tematikën  dhe mesazhin. Në titullin  e vëllimit të  parë “Nën  hiret e bukurisë” spikat  një temë e përhershme e poezisë së tij, bukuria  e cila shfaqet  në format  më të ndryshme, në natyrë, në fytyrën e grave, në shpirtin  e grave dhe të burrave, në  vëllimin e fundit  spikat  vatra  tjetër  tematike e poezisë së këtij autori, dashuria.

Edhe titulli “Momente”  shpreh një tipar të poezisë së  Jorgaqit, vetvetishmërinë. Dy  tituj të tjerë, “Nën zë”, “Pëshpëritje” shprehin karakterin e kësaj poezie, gati  si muzikë dhome,  e ëmbël, e butë, modeste.

Vargjet e poetit janë, herë  meditime, herë aforizma, herë tablo, herë portrete, herë  akuarele. Ato dallohen  nga një  harmonizim  midis mendimit, ndjenjës, pasqyrimit  të realitetit objektiv.

Mund ta  mbyllim këtë shkrim me një thënie  të vetë poetit, hero lirik po edhe filozof që mediton  edhe  mbi poezinë e vet, “haikutë” e Jorgaqit “kërkojnë  nëpër  lulet e shpirtit/ nektarin e bukurisë njerëzore”. Dhe, shtojmë ne, e gjejnë. Dhe e  shndërrojnë në  mjaltin – helm të  poezisë.